Blog PO TORUNIU

16 sierpnia 2016

Torunian zwiedza... Sztutowo

Z zamiarem wyjazdu do Sztutowa nosiłem się od ponad roku. Takie podróże nie należą do najłatwiejszych i nie mam tu na myśli odległości czy fizycznego dyskomfortu, jakim jest jazda po wiejskich drogach rozklekotanym PKS-em. To raczej kwestie psychiczne, duchowe, czy jakkolwiek to nazwiemy. Do tego trzeba się po prostu przygotować: odpowiednio wcześniej przejrzeć trochę zdjęć, poczytać, a przede wszystkim nastawić się wewnętrznie. Wszystko po to, aby sama wizyta nie była zbyt wielkim szokiem. Potem już tylko kwestie logistyczne i organizacyjne, i można jechać.

W Sztutowie chciałem być możliwie jak najwcześniej. Nadchodzące Światowe Dni Młodzieży oznaczały, że wszędzie ludzi będzie więcej, niż zwykle, w dodatku do takiego miejsca, jak KL Stutthof, będą przyjeżdżać w większych grupach, a w większych grupach nigdy nie ma niczego dobrego. Większe grupy oznaczają tłok i zatory w dość wąskich barakach, już nie wspominając o tym, że zawsze jakieś plecy zwieńczone głową wlezą w kadr. Tego chciałem uniknąć, więc z Torunia trzeba było wyjechać późną nocą, a właściwie wczesnym rankiem, bo idąc na Dworzec Autobusowy, na wschodzie widać już było nieśmiały brzask nadchodzącego dnia.

PolskiBus relacji Berlin-Gdańsk, wyjechał z Torunia parę minut po wpół do czwartej. Jako, że tej nocy w ogóle nie kładłem się spać, postanowiłem ukraść, chociaż godzinkę, aby w ciągu dnia, jako tako funkcjonować. Organizm człowieka – to dziwna maszyna, można wycisnąć z siebie więcej, gdy jest się na pełnych obrotach; gorzej, jak się trochę zwolni – wtedy bardzo szybko dopada kryzys w postaci bezwiednie opadających powiek, o czym miałem się przekonać w drodze powrotnej ze Sztutowa. Tymczasem teraz pozwoliłem sobie na godzinną drzemkę w myśl jednej z zasad Jacka Reachera: Śpij, kiedy możesz, bo nigdy nie wiesz, kiedy będziesz miał następną okazję – czy jakoś tak.

Pobudka była równie wczesna, co naturalna. Parę minut po wpół do piątej, ostre promienie porannego słońca, zadziałały jak budzik. Dawno nie widziałem tak pięknego poranka. Gdzieniegdzie tuż nad polami, unosiła się gęsta mgła, a wciąż jeszcze nisko wiszące słońce – to znikało za ścianą drzew, to znów się pojawiało w miejscach, gdzie były prześwity. Zapowiadał się piękny, letni dzień, choć nie przesadnie upalny.

Autokar dojechał do Gdańska zgodnie z planem, około godz. 5:50. PKS do Sztutowa miał odjechać o 6:15, była więc chwila, aby rozwikłać tajemnicę: „na którym stanowisku szukać autobusu”. Poranek w stolicy Trójmiasta był spokojny i lekko senny. Ludzi, na dworcu PKS, niewielu, a gdy wreszcie dotarliśmy na właściwy peron, okazało się, że autobus już czeka. Stary, rozklekotany mercedes, nie wyglądał zachęcająco. Przypominał raczej autobus miejski z lat ’90, aniżeli PKS z prawdziwego zdarzenia. Podejrzewam nawet, że przed laty był autobusem miejskim. Tak, czy inaczej, ten nie pierwszej świeżości powóz, miał nas zawieść na Wschodnie Wybrzeże, do miejsca, które widziało dużo gorsze warunki, niż jazda starym gratem po wiejskich drogach.

Kościół św. Wojciecha w Sztutowie

wnętrze kościoła

Sztutowo i Gdańsk dzieli jakiś 50 km. Ten odcinek pokonujemy w godzinę i piętnaście minut. Jest 7:30, zatem do otwarcia muzeum pozostało półtorej godziny. Specjalnie wysiedliśmy przystanek za obozem, żeby po drodze zahaczyć o uroczy kościółek pw. Św. Wojciecha. W czasie zaborów, Sztutowo – podobnie jak Gdańsk czy Toruń – pozostawało pod zaborem pruskim. Zatem pierwotnie w świątyni wzniesionej w latach 1860-1878 działał niemiecki zbór baptystyczny. Przetrwał do roku 1945, by dwa lata później stać się kościołem katolickim. Jako, że Sztutowo po I wojnie światowej leżało na terenie Wolnego Miasta Gdańska, sporo tu było Niemców. Czystki po II wojnie światowej sprawiły, że ta – licząca obecnie prawie 3 tyś. mieszkańców – wieś, stała się wreszcie Polska. Do dziś jednak w Sztutowie można znaleźć domki pamiętające czasy germańskich kolonistów, co tylko dodaje uroku tej miejscowości.

Odcinek od przystanku PKS „Sztutowo Muzeum” do drogi prowadzącej bezpośrednio pod bramę muzeum, to prawdziwa piesza partyzantka. Brak chodnika czy choćby utwardzonego pobocza sprawia, że trzeba iść blisko torów kolejki wąskotorowej. Pociągi, choć sporadycznie, nadal kursują między Nowym Dworem Gdańskim a Mikoszewem. Udaje nam się jednak przemknąć bezpiecznie i zrobić pierwszy przystanek.

przystanek kolejki wąskotorowej

Willa Komendanta

Tuż za przystankiem Żuławskiej Kolei Dojazdowej, spomiędzy zarośli, wyłania się okazały stary dom. Po werandzie kręci się jakaś starsza pani i dogląda swoich kwiatów, a ja właśnie zdałem sobie sprawę, że patrzę na Willę Komendanta. Zbudowana przez więźniów w 1941 roku posiadłość, była domem dla dwóch kolejnych komendantów KL Stutthof i ich rodzin. Do 1942 roku obozem zarządzał niejaki Max Pauly, a do końca wojny Paul Werner Hoppe. To właśnie tego drugiego wspominały pracujące w domu więźniarki, pełniące rolę pomocy domowej, jako człowieka o dwóch twarzach. Na łonie rodziny bowiem był zupełnie innym człowiekiem i dobrze traktował zarówno bliskich, jak i służbę. To jednak mu nie przeszkadzało zarządzać jedną z największych niemieckich fabryk śmierci na terenie okupowanej Polski.

pomnik wjazdowy

Nowa Kuchnia

Po drodze mijamy pomnik wjazdowy. Jest parę minut po 8, więc została jeszcze niecała godzina do otwarcia muzeum. Nic nie szkodzi, jest czas, aby pokręcić się po okolicy i zrobić kilka ujęć z zewnątrz. Zaglądamy też do zbudowanej w 1944 r. Nowej Kuchni, która nie należy do muzeum. W założeniu, Nowa Kuchnia miała wydawać około 100 tyś. posiłków dziennie, ale w rzeczywistości budynek nigdy nie został kuchnią. Najpierw Niemcy zaadoptowali halę na magazyn, a pod koniec lata ’44 r. zakwaterowano tu grupę żydowskich więźniów.

Wartownia SS (obecnie Biuro Obsługi Zwiedzających)

Czas szybko leci. Właśnie minęła 9, więc wracamy do głównej bramy. W dawnej wartowni SS jest dziś Biuro Obsługi Zwiedzających. Można tu też kupić wydawnictwa, wśród których znaleźć można i te wydane przez Fundację Generał Elżbiety Zawackiej – to taki toruński akcent w Muzeum Stutthof. Ja jednak wybieram kilka pozycji wydanych tu, na miejscu, wśród nich Nr 20998 opowiada ks. Wojciecha Gajdusa – więźnia Stutthofu, a wcześniej toruńskiego Fortu VII. Co mnie zdziwiło? Możliwość płatności kartą.

Patrząc od strony Komendantury, przed którym rozpościera się duże oczko wodne z kamiennym domkiem pośrodku, trudno sobie wyobrazić koszmar, jaki zaczynał się kilkadziesiąt metrów dalej. Z przedpiekla, które usypia czujność zwiedzających, niebezpiecznie zbliżamy się do jądra ciemności – do prawdziwej Doliny Cieni.

po prawej fragment stosu ok. pół miliona butów

wystawa "Błogosławieni męczennicy obozu Stutthof"

jw.

Zwiedzanie zaczynamy od baraku, w którym mieściła się kantyna dla więźniów. Więźniowie nie mieli pieniędzy. Odbierano im przy rejestracji i wpisywano „na konto”, jednak w zamian za dobrą pracę, wypłacano premię w postaci kartoników lub bonów towarowych, które mogli wymienić na produkty z kantyny. Wartość kartoników/bonów odejmowano od kwoty „na koncie”. Dziś w – podzielonym na dwie części – baraku, znajduje się ekspozycja, składająca się ze stosu około pół miliona butów, zabranych więźniom, zarówno obozu Stutthof, jak i Auschwitz. W drugiej części zaś, obejrzeć można wystawę „Błogosławieni męczennicy obozu Stutthof”.

kozioł, przy którym wykonywano 25 powitalnych batów

wejścia do "bunkrów"

wnętrze jednego z "bunkrów"

Po drugiej stronie drogi prowadzącej do Bramy Śmierci, stoi Barak Administracyjny. Tutaj od 1940 r. rejestrowano więźniów. Przy czym nie robiono tego pospiesznie. Ludzie często po kilka godzin musieli stać przed barakiem i czekać na swoją kolej. Często w deszczu, mrozie czy upale. Na „dzień dobry” wymierzano im 25 uderzeń batem, do czego służył specjalny „kozioł”. W baraku znajdowały się też karcery dla niepokornych więźniów. Nazwane bunkrami sześć małych pomieszczeń, z których dwa były zupełnie ciemne, a cztery posiadały niewielkie podsufitowe okienka; służyły m.in. do karania za przemyt żywności, zbyt wolną pracę, czy próbę ucieczki. Wikt ograniczał się do chleba i wody. Kara „bunkra” trwała od kilku do kilkunastu dni i dla wielu kończyła się śmiercią.

Brama Śmierci widziana od strony Starego Obozu

Zresztą, w KL Stutthof można było umrzeć na wiele sposobów, o czym świadczą liczby. Przez Bramę Śmierci w latach 1939-1945 przeszło około 110 tysięcy więźniów. Dla 65 tyś. była to droga w jedną stronę. 65 tyś. ludzi zginęło we wsi, która teraz liczy ok. 3 tyś. mieszkańców! Stalin powiedziałby, że śmierć tylu ludzi, to statystyka, ale ten gruziński sadysta w większości mówił bzdury, więc raczej nie ma co się powoływać na jego „złote myśli”. Dla nas wszystkich powinna to być historia 65 tyś. ludzkich tragedii i – chciałoby się powiedzieć: zezwierzęcenia narodu niemieckiego, ale nawet zwierzęta nie dopuszczają się takiego bestialstwa. Dziś trudno sobie wyobrazić, co siedziało w głowach germańskich najeźdźców, odpowiedzialnych za masowe i pojedyncze morderstwa polskiej i żydowskiej ludności cywilnej.

jeden z baraków Starego Obozu

makieta KL Stutthof

Warunki w obozie, jak zapewne wszyscy się domyślacie, nie były najlepsze. Bestialstwo strażników, ciężka wielogodzinna praca, jedna latryna, małe racje fatalnego jedzenia, specyficzny nadmorski klimat i jeden komplet odzieży, który więźniowie mieli na sobie przez całą dobę, sprawiały, że często dochodziło do chorób. Trzeba było koegzystować z gryzącymi ciało wszami, a przeziębienie, czy jakakolwiek inna infekcja – na ogół – kończyła się śmiercią. Jeżeli więźnia nie zdążyła wykończyć sama choroba, robili to Niemcy w komorze gazowej.

komora gazowa

wnętrze komory gazowej

wagony kolejki wąskotorowej

piece w krematorium

Komorę gazową postawiono dopiero w połowie 1943, ale początkowo służyła do odkażania odzieży więźniów. Rok później ktoś wpadł na przerażający pomysł przerobienia niepozornego domku na miejsce kaźni. W komorze kończyli życie niezdolni do pracy i chorzy Żydzi, a także polscy partyzanci z białostocczyzny. W tym samym czasie uruchomiono także mobilne komory gazowe w wagonach kolejki wąskotorowej, która kursowała po całym obozie. Mordowano w nich głównie chore i starsze Żydówki. Wagony robiły kurs wokół obozu, a gdy dojeżdżały pod krematorium, wszyscy w środku byli już martwi. Ciała oczywiście palono w specjalnych piecach, a prochy wysypywano do pobliskiego dołu. Wszędzie wykorzystywano gaz cyklon B, który dobrze znano również w Auschwitz.

Zagazowywanie więźniów było tylko jednym z wielu sposobów mordowania. W samym krematorium również dokonywano egzekucji na niezdolnych do pracy nieszczęśnikach, strzelając im w potylicę, a tuż obok budynku krematorium i komory gazowej, stoi do dziś szubienica, na której wieszano więźniów.

Pomnik Walki i Męczeństwa

jw.

Idąc w stronę Nowego Obozu, mijamy Pomnik Walki i Męczeństwa autorstwa Wiktora Tołkina – więźnia niemieckich obozów koncentracyjnych. Odsłonięty w 1968 roku monument jest imponujących rozmiarów. Składa się z dwóch części: pionowa, licząca 11 m wysokości, symbolizuje opór, pragnienie przetrwania i zwycięstwa, z kolei pozioma ma 48 m długości i oznacza męczeństwo. Tutaj też umieszczono relikwiarz z prochami zamordowanych więźniów, które znaleziono na stosie całopalnym.

w tle widać gmach Komendantury

Dochodzimy do Nowego Obozu, zbudowanego w latach 1942-1943. W założeniach miał pomieścić 100 tyś. więźniów, nigdy jednak nie rozrósł się do takich rozmiarów. Ostatecznie w Nowym Obozie zamieszkało 10 tyś. osób, które rozlokowano w 20 barakach.

teren Nowego Obozu

Tak naprawdę jednak, Nowy Obóz składał się z 30 baraków. W 10 urządzono warsztaty, w których więźniowie m.in. naprawiając rowery, wykonywali prace szewskie, krawieckie, tkackie, a nawet ślusarskie. Nowa część Stutthofu była ogrodzona podwójnym drutem kolczastym pod napięciem. Do dziś nie zachował się żaden barak Nowego Obozu, ale upamiętniają je kamienne murki.

Powoli zbliżamy się do końca wizyty w KL Stutthof. Po drodze zahaczamy o szklarnie, w których już od roku 1940 więźniowie uprawiali warzywa, owoce i kwiaty. Niestety, nie dla siebie. Plony warzywno-owocowe lądowały w kuchni SS, a kwiaty sprzedawano w Gdańsku i okolicznych miejscowościach. Dziś (odnowione dwa lata temu) cieplarnie, służą jako powierzchnia dla wystaw czasowych. W jednej z nich, w tym sezonie, można zobaczyć ekspozycję rysunków i szkiców wykonanych przez więźniów. Powiększone do rozmiarów wielkoformatowych plakatów, nie tylko robią wrażenie, ale i zachwycają łagodną kreską i dbałością o szczegóły. Pokazują też, że nawet w takim piekle, jakim niewątpliwie był niemiecki obóz w Sztutowie, więźniowie próbowali zachować resztki normalności (choć tak naprawdę, ta normalność była jedynie iluzoryczna), czego dowodem są przepiękne kartki świąteczne, wykonane przez więźniów dla współtowarzyszy niedoli. Wystawa ma też część wydzieloną. Pod wschodnią ścianą szklarni ustawiono bowiem domek, będący swoistą ciemnicą zadumy i refleksji. Wrażenie, jakie robią czarne ściany i panujący tu mrok, tylko potęguje widok najbardziej przejmującym rysunkiem całej wystawy. Autorem szkicu jest Nikołaj Kuzniecow; widzimy na nim szubienicę, pod którą stoją dwaj mali chłopcy w pasiakach. Niechybnej egzekucji przyglądają się więźniowie z zatrwożonymi minami, oraz zacięte gęby Niemców. Jeden z żołdaków szykuje pętlę, aby założyć ją na szyję większemu z chłopców, który coś wykrzykuje; mniejszy czuje już na gardle gryzący sznur i spogląda na stojącego obok starszego brata. Rysunek jest bowiem zapisem prawdziwego wydarzenia. Dwaj chłopcy, to bracia Gajewscy – Rosjanie, którzy zostali powieszeni za próbę ucieczki z obozu i zranienie Niemca, który ich zatrzymał. Mieli ledwie po kilkanaście lat, kiedy drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia, stanęli pod stryczkiem. Według relacji świadków, starszy z braci pocieszał młodszego, który zaczął płakać, a tuż przed śmiercią miał krzyknąć: Czerwona Armia pomści naszą śmierć! Niech żyje komunizm!.

umywalnie

szpital obozowy

Do zwiedzenia został jeszcze jeden barak, w którym od 1940 roku funkcjonował szpital. Nie muszą pisać, że warunki były – delikatnie mówiąc – fatalne. Niewystarczająca ilość łóżek, zbyt mało lekarzy i brak podstawowych leków czy materiałów opatrunkowych sprawiała, że obozowy szpital cieszył się wśród więźniów złą sławą. Nawet najbardziej skomplikowane operacje wykonywano bez znieczulenia, a metody leczenia były – co tu dużo mówić – prymitywne. W baraku możemy zobaczyć, jak wyglądała sala operacyjna; są też umywalnie, stołówka, piętrowe łóżka, na których spali więźniowie, a także ekspozycja odzieży więziennej.

To koniec wizyty w Sztutowie. Zaplanowane na trzy godziny zwiedzanie obozu, trwało dwie, przy czym nie było pośpiechu. Dobry czas, tym bardziej, że w ostatnim z baraków już zaczęło robić się tłoczno, a w okolicach Bramy Śmierci, zbierały się tłumy turystów, głównie młodzieży, która przyjechała z całego świata na ŚDM.

Udało się złapać wcześniejszy PKS (również przetrącony czasem, stary mercedes) do Gdańska i nieco wcześniej być w Sopocie, o którym w następnej pozatoruńskiej relacji.

31 lipca 2016

Miejsce Kaźni Ofiar Hitleryzmu

Z cyklu... SZLAKIEM II WOJNY ŚWIATOWEJ | NEKROPOLIS

UWAGA!!!

Materiał zawiera archiwalne zdjęcia z egzekucji i ekshumacji ofiar hitleryzmu na Barbarce i jest przeznaczony tylko dla Czytelników pełnoletnich.
Nie zalecam również oglądania fotografii osobom szczególnie wrażliwym.

Barbarka.

Poniższy tekst stanowi bezpośrednią kontynuację losów Antoniego Pasternackiego z wpisu Fort VII im. Tadeusza Kościuszki. Ponownie Jego życie staje się kanwą do przedstawienia najtragiczniejszych kart historii Torunia – kart zapisanych krwią Polaków przez niemieckich najeźdźców.

Z chwilą zaciągnięcia brezentowej plandeki, siedzących na pace ciężarówki więźniów, ogarnął półmrok. Gdy kierowca i jego towarzysz wsiadali do kabiny – cały samochód lekko się zakołysał. Po chwili trzasnęły drzwi. Najpierw jedne, sekundę później drugie. Silnik zakasłał dwa razy, nim zaskoczył. Więźniowie przez szpary w brezencie widzieli, że opuszczają teren Fortu VII. Przed bramą tłoczyła się niewielka grupka kobiet i dzieci. Teraz albo nigdy – pomyśleli, wyrzucając grypsy przez niewielką szparę między plandeką a drewnianą burtą. Na ulicę posypały się niewielkie karteczki, które kobiety zaczęły pospiesznie zbierać. Było pochmurne środowe popołudnie, 6 grudniah 1939 r.

Jednym z więźniów siedzących w ciężarówce należącej przed wojną do firmy Jaugsch-Bacon Export, był Antoni Pasternacki – były podoficer Wojska Polskiego, a ostatnio pracownik toruńskiej stoczni. Ostatnio, to znaczy przed tym, jak ta dzika germańska hałastra wtargnęła do jego miasta, siejąc terror i zbrodnię. Razem z nim jechało jeszcze pięciu innych mężczyzn. Nie znał ich, ale teraz jakby czuł z nimi więź. Cała szóstka pozbawiona płaszczy, kurtek i butów, które poprzedniego dnia musieli oddać, drżała z zimna. Ktoś szczękał zębami, ktoś inny przytupywał nogami.

To był ich koniec. Antoni doskonale zdawał sobie z tego sprawę. Niemcy nie przewozili ich do innego obozu, nie mieli też zamiaru ich uwolnić. Już wcześniej zdarzały się wywózki. Niekiedy samochody przyjeżdżały i odjeżdżały przez cały dzień. Nikt, kto wsiadał na pakę furgonetek Jaugscha, już nie wracał do Fortu. Gdzie wywożono więźniów? Antoni czuł, że za chwilę się tego dowie.

Światło wpadające przez niewielkie szczeliny między deskami burty a brezentem, odrobinę rozświetlało twarze towarzyszy niedoli Antoniego. Wszystkie wyrażały te same emocje: strach, ale i pewien rodzaj spokoju. Tak, jakby wiedzieli, że za kilka chwil, koszmar się skończy i jedyne, co im pozostaje – to pogodzić się z tym. Pasternacki spojrzał jeszcze w górę. W suficie dostrzegł niewielką dziurę, najwyżej pięć na pięć centymetrów, przez którą widać było szare listopadowe niebo – kolejny zły omen zwiastujący ich bliski koniec.

Antoni stracił poczucie czasu. Nie wiedział, ile minut jechali, ale coś się zmieniło. Ciężarówka zaczęła podskakiwać. Na pace bujało, jak na łodzi. Domyślił się, że wjechali do lasu, co potwierdziło się, gdy ponownie zerknął w górę. Przez otwór widać było pojedyncze, pozbawione liści, gałęzie drzew.

Samochód zagłębiał się w lasach Barbarki. Siedzący za kierownicą gestapowiec, trzymał ją kurczowo. Znał drogę na pamięć – pokonywał ją już nie raz, ani nie dwa. Widział, jak jego kamraci mordują tych polskich nieszczęśników. Nie, żeby jakoś specjalnie przejmował się ich losem. Była wojna, a ci, których woził, stali po przeciwnej stronie szachownicy. Zresztą, Führer wiedział, co robi – cały naród niemiecki mu ufał. Trzeba było zrobić czystkę, aby wprowadzić nowy ład w Europie. Gestapowiec cieszył się, że może uczestniczyć w tworzeniu potęgi III Rzeszy. Gdyby jeszcze w kabinie nie było tak cholernie zimno… Kierowca i siedzący obok niego towarzysz, mimo grubych płaszczy, skórzanych rękawiczek i wysokich butów, czuli przenikający ich chłód. Prowadzący samochód pocieszał się tym, że jego pasażerowie z tyłu mieli znacznie gorzej.

Faktycznie – mieli znacznie gorzej. Antoni już tracił czucie w kończynach, mimo iż przez cały czas przydeptywał stopami, aby wspomóc krążenie. Właściwie, to już do samochodu wsiadał przemarznięty. W celi panował przeszywający chłód, ale tutaj było jeszcze gorzej.

Samotna ciężarówka toczyła się z wolna po wytartym szlaku. Pozostał jeszcze niespełna kilometr do celu. Minęli fundamenty pomnika Dzieci Polskie Matce Polski, który Niemcy kazali rozebrać mieszkańcom Wrzosów niespełna dwa miesiące temu. Bojąc się konsekwencji i restrykcji, Polacy faktycznie rozebrali pomnik, ale najważniejszą jego część, tj. płaskorzeźbę przedstawiającą Matkę Boską z Dzieciątkiem, dobrze ukryli przed okupantem. Siedzący obok kierowcy gestapowiec, widząc przez okno kupkę kamieni, prychnął wzgardliwie. W tej chwili pomyślał o tym, że przyszło im walczyć z wyjątkowo słabym przeciwnikiem. Kolejne tygodnie, miesiące i lata pokażą, jak bardzo niedoceniał Polaków i ich determinacji w walce o wolność.

Wincentemu Śmiesznemu, tego popołudnia, wcale do śmiechu nie było. Cały ociekał potem, podobnie jak dziewięcioro innych więźniów, którzy przez ostatnich kilkadziesiąt minut, kopali dół w ziemi. Zresztą nie wiedział, ile czasu kopali. Nie miał zegarka, a i czas w lasach Barbarki, jakby płynął innym rytmem. Wincenty doskonale zdawał sobie sprawę z tego, po co Niemcy kazali wykopać dół. Teraz, patrząc w jego otchłań, aż ciarki mu przeszły po plecach, bowiem spoglądał na grób swoich rodaków. Wykop miał długość około 6 m, 2 m szerokości i niespełna półtora metra głębokości. Śmieszny po chwili usłyszał ryk silnika. Samochód był kilkaset metrów stąd, ale z każdą sekundą przybliżał się w jego stronę. Pilnujący więźniów gestapowcy, również musieli usłyszeć ten charakterystyczny dźwięk, dobywający się z leśnej głuszy, gdyż zapanowało wśród nich poruszenie – swego rodzaju chore podniecenie tym, co za chwilę mieli zrobić.

Nie minęły dwie minuty, jak ciężarówka Jaugscha wtoczyła się na leśną polanę. Niemcy szturchając lufami karabinów ubabranych ziemią więźniów, przepchnęli ich na bok z dala od przybyłej ciężarówki. Wincentemu i jego towarzyszom rozkazano odwrócić się plecami do dołu i pod żadnym pozorem nie patrzeć za siebie. Przerażeni, że mogą podzielić los tych nieszczęśników przywiezionych ciężarówką – posłuchali.

Nie było dużo czasu. Za około godzinę, zapadnie zmrok, trzeba było się zatem spieszyć. Gestapowcy odpięli tylną część plandeki i podnieśli ją. Antoni Pasternacki spostrzegł ich zacięte twarze wydające rozkaz, aby opuścili pojazd. Antoni z wielkim trudem poruszał nogami. Miał wrażenie, jakby kończyny nie należały do niego.

Po dłuższej chwili, cała szóstka stała już tyłem nad wykopanym dołem. Kilku żołnierzy gestapo zaczęło przygotowywać broń. Już za chwilę wszystko się skończy – pomyślał Antoni, klękając do ostatniego pacierza w życiu. Stojący obok niego mężczyzna, mniej więcej w jego wieku, zrobił to samo. Pozostała czwórka stała jak zamurowana, zbyt przerażona perspektywą rychłej śmierci, aby się ruszyć. Pasternacki zerknął jeszcze w bok i zobaczył dziesięciu mężczyzn stojących do niego plecami. Ubrani w brudne łachmany, ledwo trzymali się na nogach, a Antoni, myśląc, że są następni w kolejce do odstrzału, i za nich postanowił się pomodlić.

- Ojcze nasz, któryś jest w niebie – Antoni zaczął szeptać z rękoma złożonymi na wysokości piersi – święć się imię Twoje…

Rozległ się chór przeładowywanej broni.

- Przyjdź Królestwo Twoje, bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi.

Dowódca plutonu egzekucyjnego dał komendę „cel”. Antoni, chcąc dokończyć modlitwę, przyspieszył:

- Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. I odpuść nam nasze winy, jako i my…

Jeden z dziesięciu więźniów, stojących piętnaście metrów dalej, próbował odwrócić głowę i spojrzeć za siebie, ale nim dokonał obrotu, poczuł kolbę karabinu na prawej kości policzkowej, a następnie silne kopnięcie w brzuch. Niemiec, który wymierzył więźniowi karę za nieposłuszeństwo, wrzasnął jeszcze coś po swojemu, a następnie skinął głową na dowódcę plutonu, aby ten kontynuował.

- I nie wódź nas na pokuszenie – szeptał dalej Antoni – ale nas zbaw ode złego…
- Pal! – krzyknął dowódca i w jednej sekundzie wszystkie karabiny wypaliły. Wincenty aż się wzdrygnął słysząc huk. Z luf buchnął ogień i dym, powietrze wypełnił zapach prochu. Sześć ludzkich sylwetek osunęło się na ziemię. Niemieccy żołnierze poczekali chwilę patrząc i nasłuchując oznak życia, jednak cała szóstka była martwa.

Więźniowie, wśród których stał Wincenty Śmieszny, tego popołudnia dostali jeszcze jedno zadanie. Mieli wrzucić ciała do wykopanego wcześniej grobu i zakopać go. Wincenty podchodząc do trupów, rozpoznał jedną znajomą twarz. Ta twarz należała do plutonowego Pasternackiego, z którym – po mobilizacji – służyli w żandarmerii. Wincenty przeżegnał się nad ciałem towarzysza broni i przystąpił do pracy.

egzekucja na Barbarce (źródło: książka "Niemy świadek")

Egzekucja 6 grudnia 1939 r. była ostatnią dokonaną w lasach Barbarki. Ostatnią, ale nie pierwszą. Masowe morderstwa rozpoczęły się już 28 października. Tego dnia rozstrzelano 130 osób, kolejne wywózki powtarzały się co tydzień, a niekiedy nawet dwa razy w tygodniu. 10 stycznia 1940 r. rozpoczęła się likwidacja więzienia w Forcie VII.

Do dziś nie ustalono dokładniej liczby zamordowanych. Szacunki historyków są różne. Jedni twierdzą, że ofiar było około 600; inni – że aż 1200. Ostatecznie potwierdzono 298 nazwisk, które wyryto zarówno na podstawie pomnika Ku Czci Pomordowanych, jak również na marmurowej tablicy przy wejściu na teren Miejsca Pamięci.

Pierwszej ekshumacji dokonali sami Niemcy rękami Żydów z prowizorycznego obozu zlokalizowanego na Barbarce. W roku 1944, kiedy naziści czuli już na karku nieświeży oddech Armii Czerwonej, postanowili pozbyć się dowodów swych zbrodni. Wygrzebane ze zbiorowych mogił ludzkie szczątki – spalono. Jesienią 1945 roku, nowe Polskie władze, zleciły odszukanie zbiorowych mogił. Poznano siedem lokalizacji, jednak okazało się, że groby są puste. Po roku odnaleziono miejsce, gdzie Niemcy palili ciała. W jednej z mogił nadal były ciała z przestrzelonymi czaszkami i klatkami piersiowymi. Wydobyto wówczas 78 zwłok, które przewieziono i pochowano na Cmentarzu Komunalnym nr 2 im. Ofiar II Wojny Światowej.

ekshumacja ciał pomordowanych (źródło: książka "Barbarka")

Dopiero kolejne lata i żmudne badania historyków, doprowadziły do ustalenia niespełna 300 nazwisk osób zamordowanych na Barbarce. Po wojnie, sprawą masowych morderstw, zajęła się toruńska delegatura Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskiej w Bydgoszczy.

Dziś, Miejsce Kaźni Ofiar Hitleryzmu, to miejsce szczególne. Tu, gdzie przed laty dokonywano egzekucji i grzebano ciała, powstał zespół pomnikowo-cmentarny. Kolejne pomniki wskazują nam miejsca zbiorowych mogił, upamiętniają poszczególne grupy ofiar – jak chociażby pomnik ku czci pomordowanych nauczycieli; można też tu spotkać symboliczne groby konkretnych ludzi, niektórych bardzo młodych. Najnowszą częścią zespołu jest jednak odsłonięty w 2009 roku Pomnik Ku Czci Pomordowanych, któremu został poświęcony osobny artykuł.

Miejsce Pamięci Narodowej na Barbarce, to szczególny punkt na mapie Torunia – miejsce, które powinni odwiedzić zarówno torunianie, jak i turyści.

Archiwalne zdjęcia pochodzą z książek:

Niemy świadek - Tadeusz Jaszowski, Czesław Sobecki (Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1971);
Barbarka. Miejsce niemieckich egzekucji Polaków z Torunia i okolic - Sylwia Grochowina, Jan Sziling (Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, 2009 / ISBN 978-83-88693-22-9)

L O K A L I Z A T O R

zobacz całą mapę "Po Toruniu" >>>

16 lipca 2016

Pomnik Ku Czci Pomordowanych

Z cyklu... POMNIKI | SZLAKIEM II WOJNY ŚWIATOWEJ

Barbarka.

Jest najbardziej literalnym pomnikiem w Toruniu. W sposób nie pozostawiający złudzeń, pokazuje okrucieństwo okupanta, który we wrześniu 1939 r., wtargnął do naszego kraju, siejąc terror i zbrodnię. Pomnik Ku Czci Pomordowanych odsłonięty w 2009 r. w centralnym punkcie Miejsca Kaźni Ofiar Hitleryzmu, w swej brutalnej dosłowności, przypomina nam o tragicznym losie więźniów Fortu VII, dla których Barbarka była ostatnim przystankiem na drodze ku śmierci.

Barbarka, to jedno z ulubionych miejsc wypoczynku Torunian i jednocześnie najskromniej zaludniona dzielnica Torunia. Według danych z czerwca 2015 roku, zameldowanych jest tu tylko 7 osób. Niewiele, chociaż gdy przyjedziemy tu w letni weekend, osada bynajmniej nie sprawia wrażenia wyludnionej.

Rzut beretem od kompleksu zabudowań, jakieś 600 m na północ, zaczyna się zupełnie inna Barbarka, gdzie milkną śmiechy i krzyki dzieci, a ciszę przerywa tylko szum liści i śpiew ptaków. To Miejsce Pamięci Narodowej – Miejsce Kaźni Ofiar Hitleryzmu, któremu zostanie poświęcony następny artykuł. Dziś natomiast skupimy się na najnowszym detalu tego parku zadumy – Pomniku Ku Czci Pomordowanych.

Wykonany z szwedzkiego granitu monument, bardzo różni się od wszystkich, które można spotkać w mieście, no może poza Pomnikiem ks. Jerzego Popiełuszki, który również jest bezpośredni w swej wymowie. Autor dzieła na Barbarce, rzeźbiarz Marian Molenda, na co dzień związany z Uniwersytetem Opolskim, przede wszystkim odpuścił sobie wszelką subtelność czy powściągliwość. Artysta postawił na realizm i brutalną prawdę, z którą musi zmierzyć się odbiorca. Żadna wojna nie jest delikatna, więc czemu pomniki upamiętniające tragiczne wydarzenia, miałyby być inne? Molenda postanowił pokazać okrucieństwo rozgrywających się tu wydarzeń wprost. Stąd trzy metrowa rzeźba klęczącego mężczyzny, ze spuszczoną głową, związanymi za plecami rękoma i przestrzeloną piersią. Duży kąt nachylenia postaci może świadczyć o tym, że niemiecki najeźdźca dokonał egzekucji dosłownie przed chwilą, a mężczyzna właśnie upada martwy na ziemię. Niemniej ważną częścią pomnika jest sama podstawa. Na dwóch bokach cokołu wykuto nazwiska wszystkich 298 zidentyfikowanych ofiar zbrodni na Barbarce. Wśród nich było aż 80 torunian. Wiadomo jednak, że nie wszystkich udało się odnaleźć, nie wszystkich też zidentyfikowano.

Pomnik odsłonięto 28 października 2009 r., czyli dokładnie w 70. rocznicę pierwszych egzekucji. Na uroczystości, oprócz oficjeli, pojawili się członkowie rodzin pomordowanych. Budowa monumentu stała się też pretekstem do rewitalizacji Miejsca Pamięci – zbudowano wówczas nowe schody i podjazd dla wózków, uprzątnięto teren.

Dziś to właśnie Pomnik Ku Czci Pomordowanych przypomina nam o bezdusznym okrucieństwie tamtych czasów i o zbrodni, której dopuścili się Niemcy na polskich cywilach. Opowiada o tych wydarzeniach wprost – bez metafor czy alegorii, co tym bardziej czyni ten monument wyjątkowym.